5. GAIA
Hesteetako asaldurak dituen pertsona
5. Gaia. Hesteetako asaldurak dituen pertsona
1.Zurgapen txarraren sindromea
2.Gastroenteritis akutua
3.Hesteetako hanturazko gaixotasunak
4.Apendizitis akutua
5.Idorreria
6.Hesteetako butxadura
7.Dibertikulutisa
8.Hemorroideak
9.Koloneko minbizia
1. Zurgapen txarraren sindromea
Sindrome hitza erabiltzen denean, zeinu eta sintoma multzo bat dagoela esan nahi da, baina oraindik ez dela diagnostiko medikoa zehaztu.
Sindrome baten aurrean ikerketa-lan bat egin behar da, sorburua (diagnostikoa medikoa) zehaztu arte. Sorburua zehaztean, sindrome izateari uzten dio eta dagokion izenez deitzen da.
Zurgapen txarraren sindromearen kasuan, ohiko zeinuak eta sintomak ondorengoak dira:
- Beherako kronikoa
- Sabelaldeko distentsioa
- Pisu-galera
- Anemia
Sorburu asko dago, ohikoenak:
- Laktosarekiko intolerantzia edo laktasa-gabezia
- Helduaren gaixotasun zeliakoa edo glutenarekiko intolerantzia
Laktosarekiko intolerantzia edo laktasa gabezia
Definizioa:
Laktasa entzimaren gabeziaren ondorioz, laktosa gluzidoa liseritu eta zurgatzeko ezintasuna dagoenean.
Laktosa disakaridoa da eta, zurgatua izan dadin, monosakaridotan bihurtu behar da. Horretarako, laktasa entzima beharrezkoa da
Epidemiologia:
Europako iparralde eta mendebaldean (eta Euskal Herrian) baino ugariagoa da Asia eta Afrikan. Hala ere, hemen ere ikusten dira kasuak.
Gizakia baserritar bihurtu eta esnekiak lantzen hasi aurretik, pertsonen gehiengoak ez zuen esnekirik hartzen, eta ondorioz, haurtzaroko lehen urteak igarotzean, laktasa sortzeari uzten zioten.
Erizaintza-jarduera
Esnekiak ekidinez gero, hobera egiten du
Laktosarik gabeko esnekiak hartzea aholkatu
Zalantzarik izanez gero, Laktosaren Ahotiko Tolerantzia Testa egin.
Helduaren gaixotasun zeliakoa edo glutenarekiko intolerantzia
Definizioa:
Glutena onartzen ez denean agertzen den asaldura.
Glutena proteina bat da eta gariaren osagaia da.
Glutenak pertsona horrengan erantzun immune bat sortarazten du eta hestea kaltetzen du. Glutena ekidinez gero, kalte hori konpongarria da.
Haurtzaroan agertu ohi da eta konponbidea glutenik gabeko dieta ematea da.
Ez dugu gehiago ikusiko, izan ere, Ama-Haur Erizaintza irakasgaian landuko duzue.
2. Gastroenteritis akutua
Definizioa :
Urdail-hesteetako hantura da, askotan bakterioek sortua.
Eragileak
Bakterioen artean ohikoak: Salmonella, Shigella, Staphylococcus, Campylobacter jejuni, Clostridium, E. coli, Yersinia
Arrisku-faktoreak: gaizki prestaturiko elikagaiak jatea, ur kutsatua edatea, osasun-baldintza eskasak dauden lekuetan bizitzea nahiz hara bidaiatzea
Epidemiologia
Gure lurraldean: jatetxeetan, tabernetako pintxoekin, haurtzaindegietan gertatu ohi da
Afrika-Asian: maiz gertatzen da eta, deshidratazioaren ondorioz, heriotz-sortzailea da.
Erizaintza-balioespena
Ohiko zeinu eta sintomak
Botagura eta oka egitea
Beherakoa
Goserik eza
Sabelaldeko mina
Gutxiagotan: gorozki odoltsuak
Proba diagnostikoak
Koprokultiboa (bakterioa zehazteko)
Gorotzetan leukozitoak
Elikagai susmagarrien azterketa (bakterio sortzailea zehazteko)
Erizaintza-jarduera
Osasun-zentruko nahiz ospitaleko larrialdietan
Hasieran, urdail-hesteei atsedena eman eta galdutako likidoak berreskuratzen saiatu
Gerora, poliki-poliki solidoak jaten hasi
Ez da beharrezkoa antibiotikorik
Higienea
Komunera joan ostean, eskuak ondo garbitu
Jarraitu beharreko dieta
Likidoak:
a.1 litro ur + 3 limoiren zukua + 4 koilarakada azukre
b.Tea azukrearekin
c.Arroz salda
Solidoak:
a.Patata-purea azenarioarekin
b.Arroz egosia azenarioarekin
c.Makarroi egosiak, saltsarik gabe eta gaztarik gabe
d.Arrai egosia, oilasko egosia, arrautza egosia
e.Platanoa, sagarra, yogurta, menbriloa
f.Maria motako gailetak
Pronostikoa
Oro har, ona.
Beherakoa asko luzatzen bada nahiz gorozkiak odoltsuak badira, ospitaleratzea beharrezkoa izan daiteke, sueroterapia eta antibioterapia ipintzeko.
Kontuan izan, haur txikiak helduak baino errazago deshidratatzen direla
Prebentzioa
Elikagaiak egoki manipulatu
Elikagaiak egoki prestatu
Elikagaiak egoki kontserbatu
Ur edangarria soilik edan
Eskuak maiz garbitu
Eskularruak jantzi
3. Hesteetako hanturazko gaixotasunak
Definizioa:
Hesteetan hantura prozesua gertatzen da. Horrek ultzerak eta hemorragia sortarazteko joera du.
Bi asaldura nagusi:
Crohnen gaixotasuna
Kolitis ultzerakorra
Eragileak
Ezezaguna da.
Asaldura autoimmunitariotzat hartzen da.
Genetikak eta ingurugiro-faktoreek eragina dutela uste da. Giro urbanoetan agertzen da.
Hasiera-adina: lehen krisialdia 15-35 urte artean. Gero, krisialdiak eta barealdiak tartekatzen dira. Kronikoa da.
Erizaintza-balioespena
Ohiko zeinu eta sintomak
Sabelaldeko mina (batzutan, kolikoak)
Beherakoa
Infekzioa eta sukarra
Gorozki odoltsuak
Nekea
Erizaintza-jarduera
Botiken bidezko tratamendua
Aminosalizilatoak, hantura gutxitzeko
Kortikosteroideak (prednisona eta metilprednisolona), hantura gutxitzeko
Immunomodulatzaileak (azatioprina eta 6-mercaptopurina)
Antibiotikoak, infekziorik, abszesurik nahiz fistularik bada
Kirurgia bidezko tratamendua
Botikekin nahikoa ez denean.
Kaltetuta dagoen heste zatia erauzi eta gainerakoa elkartu (anastomosia)
Batzutan, kolostomiak nahiz ileostomiak egiten dira
Kirurgia bidezko tratamendua
Crohn dutenen %60 inguruk kirurgia behar izaten dute.
Crohn asalduraren kasuan, nahiz eta kirurgia egin, berritu daiteke hantura beste heste zati batean.
Kolitisaren kasuan, kirurgia egin ondoren, ez da ohikoa berritzea beste leku batean.
Elikadura
Garrantzitsua: pisu-galerari eta zurgapen arazoei aurre egiteko.
Denetatik jan; kalte egiten dutenak saiestu.
Ariketa: Demagun Crohn gaixotasuna duen pertsona batek behean agertzen diren elikagaiak jan ditzakeen galdetzen dizula. Ondorengo orrialdeak ikusi ondoren, zein dira pertsona horri eman beharreko erantzunak?
Berdurak?
Irin, pasta, ogi eta abar?
Pastel eta gozokiak?
Haragi, arrai...?
Esnekiak?
Fruta?
Gantzak-grasak?
Legunbreak?
Konplikazioak
Fistulak:
Maskurira
Baginara
Larruazalera
Hesteetako butxadura
Abszesoak (zorne-zaku bat eratzen da)
Elikadura-gabeziak (batez ere B12 bitaminarena)
4. Apendizitis akutua
Definizioa:
Apendize bermiformearen hantura
Epidemiologia: oso ohikoa
Eragileak:
Apendizea gorozkiekin nahiz gorputz arrotz batekin nahiz tumore batekin butxatzen da
Erizaintza-balioespena
Ohiko zeinu eta sintomak
Lehen sintoma sabelaldeko mina da, gero eta handiagoa dena eta eskuineko gune inginalera zabaltzen dena. Haztapena: askatzerakoan mina areagotzen da.
Horrekin batera: goserik eza, botagura, oka egitea eta febrikula.
Batzutan zaila da diagnostikatzea
Erizaintza-jarduera
Ohikoa da kirurgia bidezko tratamendua
Apendizektomia. Bi modutara:
Teknika irekia: sabelean irekigune nagusi bat eginez.
Teknika laparoskopikoa: sabelean hainbat irekigune txiki eginez (horietako bat kamara bat da).
Kirurgia egiterakoan apendizea normala ikusten bada, apendizea kendu ostean, sabela esploratzen da minaren beste sortzaileen bila
Kirurgia osteko zainketak (Lehen kurtsoan M.J. Urangarekin landua)
Konplikazioak
Peritonitisa: apendizea lehertu, eta hesteetako edukia peritoneora doa, han infekzioa sortuz (larrialdia da)
Abszesoa
Fistula
Zauri kirurgikoaren infekzioa
5. Idorreria duen pertsona
Definizioa:
Maiztasun gutxiko defekazioak nahiz gorotzak kanporatzeko zailtasuna adierazteko erabiltzen da. Gorozkiak lehorrak eta gogorrak izan ohi dira.
Maiztasun normala pertsona batetik bestera aldatzen da: egunean hiru aldiz nahiz astean hiru aldiz normaltzat har daiteke. Pertsonak duen ohiko maiztasunean aldaketak gertatzen direnean eta aldaketa hori maiztasun gutxiagora denean, idorreriaz hitz egiten da.
Eragileak
Nahiko ur ez edatea.
Sedentarismoa. Oheratuta egotea.
Nahiko zuntz ez jatea.
Zenbait botika hartzea.
Gogoa izatean komunera ez joatea.
Laxanteak denbora luzez erabiltzea.
Epidemilogia:
Ohikoa da
Haurdunaldian
Pertsona zaharretan
Ohitura-aldaketak gertatzen direnean: bidaiak, elikagai-aldaketak, ordutegi-aldaketak...
Egoera berezietan: neke-egoera, urduritasun-egoera
Ariketa gutxi egiten dutenetan
Elkarrizketa
Zenbat ur edaten duen
Ze dieta egiten duen
Ze ariketa egiten duen
Ze botika hartzen duen
Hemorroideekin arazorik baduen
Erizaintza-balioespena
Erizaintza-diagnostikoak
1.Ezjakintasuna
Erizaintza-jarduera
Osasun-zentroan erizaintza-kontsultan:
Batez ere heziketa
Ospitalean-geriatrikoan:
Heziketaz gain, beharrezkoak izan daitezke beste neurriak: botikak, enemak nahiz fekaloma eskuz erauzi
Heziketa
Berdura-barazkiak, fruta, ogi integrala... egunero jaten saiatu. Elikagai horiek zuntzetan aberatsak dira eta ura erretenitzen laguntzen dute. Horrela, gorozkiak malguagoak dira.
Likido asko edan, gutxienez 1,5 litro (8 baso) egunean. Likidotzat hartzen dira: ura, zumoak, zopa...
Lasai jan, elikagaiak ondo murtxikatuz. Otorduak ordu jakinetan egin.
Heziketa
Ariketa egin modu erregular batean.
Gogoa izatean, komunera joan. Ez atzeratu komunera jaotea. Egunero komunera ordu berean joateko ohitura hartu. Komunean lasai egon, ez ibili presaka.
Gorozkiak egiterakoan, gehiegizko esfortzuak ekidin, ez ibili indarka.
Laxanteak ekidin.
Botikak: laxanteak
Laxanteak ekidin. Erabiltzen badira, ez erabili denbora luzez.
Salbuespena: bolumena areagotzen duten laxanteak. Horiek bolumena eta ura areagotzen dute hesteetan, eta gorozkiak kanporatzea erraztu. Horiek egunero erabil daitezke eta, hasiz gero, egunero erabiltzea komeni da. Adibidez: metilzelulosa dutenak nahiz plantago-haziak dituztenak. Zenbait marka: Metamucil®, Cenat ®, Plantaben ®, Muciplasma ®.
Botikak: enemak
Laxanteekin emaitza onik lortzen ez bada, orduan erabili
Ospitaleetan erizainak ipintzen ditu:
Fekaloma eskuz erauzi
Azken aukera da.
Erizainak uzkitik behatzak sartuz, gogorturiko gorozkiak kanporatzen ditu.
Kontuan izan, ondesteko-zundaketa azaltzen den prozeduran esandakoak:
6. Hesteetako butxadura
Definizioa:
Hestearen igarobidea partzialki nahiz osorik oztopatuta dagoenean. Hesteetako edukiak ezin du igaro.
Butxadurak hesteko odoleztatzea blokeatzen badu, heste-ehuna hil daiteke, infekzioa eta kangrena sortuz.
Eragileak
Ileo paralitikoa edo funtzionamendu-arazoak (haurrengan ohikoa)
Sabelaldeko kirurgiaren konplikazioa
Zenbait botika (adb.: narkotikoak)
Sabelaldeko infekzioa (enterokolitisa, gastroenteritisa...)
Mesenterioko iskemia
Arazo mekanikoak edo anatomikoak
Herniak
Adherentziak (adb.: Crohn, kirurgia ondoren)
Gorotzen inpaktazioa
Dibertikuluak
Kalkulu biliarrak
Tumoreak
Bolbuluak (hestea kiribilkatzen denean)
Erizaintza-balioespena
Ohiko zeinu eta sintomak
Betetasun-sentsazioa, haizeak
Sabelaldeko distentsioa
Sabelaldeko mina
Oka egitea
Idorreria
Beherakoa
Usai txarreko hatsa
Proba diagnostikoak
Fonendoskopioa: ileo paralitikoetan hesteetako soinurik ez da entzuten. Arrazoi mekanikoetan, hasieran entzuten da; gero, ez.
Bario bidezko enema
Sabelaldeko enema
Erizaintza-jarduera
Sudur-urdailetako zundaketa egin eta urdaila hustu, distentsioa eta sintomak arintzeko
Sueroterapia
Bizi-konstanteak hartu
Heste-ehuna hiltzen bada nahiz sudur-urdailetako zundaketaz sintomak ez badira arintzen, kirurgia beharrezkoa izan daiteke
Kirurgia egiten denean, batzutan kolostomiak nahiz ileostomiak egiten dira, eta erizainak horien zainketak ere egin behar ditu
7. Dibertikulitisa
Definizioa:
Zaku itxurako egitura da dibertikulua, hesteetan agertu ohi dena, batez ere heste lodian.
Zaku horrek hantura-prozesua jasaten duenean, dibertikulitisaz hitz egiten da.
Heste lodian
Epidemiologia
40 urtez gorakoetan, dibertikuluak izatea oso ohikoa da. Horietatik pertsona gutxi batzuk garatuko dute infekzio-prozesua edo dibertikulitisa
Pronostikoa
Ona
Erizaintza-balioespena
Ohiko zeinu eta sintomak
Sabelaldeko mina, oro har, beheko eta ezkerreko laukian
Hotz-ikarak
Sukarra
Botagura
Oka egitea
Proba diagnostikoak
Sabelaldeko TACa
Dibertikulitisa dagoenean, kalterik ez egitearren, ez da kolonoskopiarik egiten, ezta ere bario bidezko enemarik.
Konplikazio potentzialak
Abzesuak sortzea
Zulaketa, eta peritonitisa
Estenosia
Fistulen eraketa
Erizaintza-jarduera
Fase akutuan
Antibiotikoak eman
Konplikaziorik agertzen bada, kirurgia beharrezkoa izango da
Gerora
Zuntzetan aberatsa den dieta hartu
8. Hemorroideak
Eragileak
Garrantzitsuenak
Idorreria
Gorotzak egiterakoan ohitura txarrak: tazan denbora luzez eserita egotea, indar asko egitea
Besteak
Heredentzia
Erditzea: egiten den indarraren ondorioz. Erditze ondorengo asteetan desagertzen dira
Zutik orduz luzez egotea
Pisu asko hartzea
Erizaintza-balioespena
Ohiko zeinu eta sintomak
Ohikoena: odol gorri piska bat ateratzea uzkitik, tantaka-tantaka nahiz komuneko paperean.
Barruko hemorroideak, oro har, ez dira mingarriak. Kanpokoak, bai.
Hazkura eta erredura uzkialdean, batez ere gorotzak egiterakoan zein uzkia garbitzerakoan
Batzutan, prolapsoa gertatzen da: uzkian mukulu (bulto) biribila, ondoeza eta mina sortzen dituena.
Erizaintza-jarduera
Krisialdian:
Ur epel-hotzeko bainuak: 3-4 aldiz eguneko, 10-15 minutuz
Izotz-poltsak (ilar kongelatuen poltsa)
Hemorroideen aurkako kremak 5-7 egunez, zeren odol-jarioa sor dezakete
Analgesikoak (Parazetamola...)
Gorotzak egiterakoan:
Komunera joateko gogoa ez erreprimitu
Egunean behin deposizio bat egiten saiatu
Tazan denbora luzez eserita egotea eta indar asko egitea ekidin
Prolapsorik bada, eskuarekin presioa eginez, hemorroidea ohiko lekura sartzen saiatu
Uzkia garbitzeko, hobe da zapi umelak nahiz ur epeleko bainuak erabiltzea.
Hemorroideen prebentzioa egiteko, idorreria ekidin:
Otorduetan zuntz-kopurua areagotu (fruituak, berdurak, ogia, zerealak...).
Likidoak edan: 2-3 litro eguneko (zumoak, zopak, alkoholik ez).
Egunero ariketa egin
Batzutan, kirurgia beharrezkoa da. Hainbat teknika daude:
Ligadura egitea: gomazko erraztun batez inguratu hemorroidea, desegin dadin.
Hemorroidektomia.
Laser bidez koagulatu.
9. Koloneko minbizia
Eragileak: eragile zehatzak ez dira ezagutzen. Ondorioz, minbizi honen arrisku-faktoreak:
zeinu eta sintoma goiztiarrak
Odola galtzea gorotzekin
zeinu eta sintoma berantiarrak
Gorotzak kanporatzeko ohituretan aldaketak: idorreria, beherakoa
Ahuldadea, nekea, jateko gogorik eza
Min kolikoa
Ikterizia (gibela erasana dagoelako)
Erizaintza-jarduera
Minbiziaren konponbide gisa, kirurgia egiten denean, batzutan kolostomiak nahiz ileostomiak egiten dira, eta erizainak horien zainketak ere egin behar ditu
Pronostikoa
Kasuen %25ean antzematen denerako minbizia aurreratua dago. Pronostikoa txarra.
Kasuen %40an estadio goiztiarretan antzematen da. Pronostikoa ona.
Kontuan izan, 3. gaian minbiziari buruz egin ditugun azalpen orokorrak